به هرحال در قرن اول هجرى گروهى به نام صوفى وجود نداشته است . اين نام در قرن دوم پيدا شده است و ظاهراً در همين قرن ، اين جماعت به صورت يك « گروه » خاص در آمدند ، نه در قرن سوم ( آنچنانكه عقيدهء بعضى است ) « 1 » در قرن اول هجرى هرچند گروهى خاص به نام عارف يا صوفى يا نام ديگر وجود نداشته است ، ولى اين دليل نمىشود كه خيار صحابه صرفاً مردمى زاهد و عابد بوده‌اند و همه در يك درجه از ايمان ساده مىزيسته‌اند و فاقد حيات معنوى بوده‌اند ( آنچنانكه معمولًا غربيان و غربزدگان ادعا مىكنند ) . شايد بعضى از نيكان صحابه جز زهد و عبادت چيزى نداشته‌اند ، ولى گروهى از يك حيات معنوى نيرومند برخوردار بوده‌اند . آنها نيز همه در يك درجه نبوده‌اند . حتى سلمان و ابوذر در يك درجه از ايمان نيستند ؛ سلمان ظرفيتى از ايمان دارد كه براى ابوذر قابل تحمل نيست . در احاديث زياد اين مضمون رسيده است : « لَوْ عَلِمَ ابوذَر ما فى قَلْبِ سَلْمانَ لَقَتَلَهُ » « 2 » اگر ابوذر آنچه را كه درقلب سلمان است مىدانست ، او را ( كافر مىدانست ) و مىكشت . اكنون به ذكر طبقات عرفا و متصوفه از قرن دوم تا قرن دهم مىپردازيم : قرن دوم 1 . حسن بصرى . تاريخ عرفان مصطلح ، مانند كلام از حسن بصرى متوفّى در 110 هجرى آغاز مىشود . حسن بصرى متولد سال 22 هجرى است . عمر هشتادوهشت ساله‌اى داشته و نه قسمت از عمرش در قرن اول هجرى گذشته است . حسن بصرى البته به نام « صوفى » خوانده نمىشده است ؛ از آن جهت جزء صوفيه شمرده مىشود كه اولًا كتابى تأليف كرده به نام رعاية حقوق اللَّه كه مىتواند اولين كتاب تصوف شناخته شود . نسخهء منحصر به فرد اين كتاب در آكسفورد است . نيكلسون مدعى است كه : « اولين مسلمانى كه روش حيات صوفيانه و حقيقى را نوشته حسن بصرى

--> ( 1 ) . دكتر غنى ، تاريخ تصوف در اسلام . ( 2 ) . سفينة البحار محدث قمى ، مادهء « سلم » .